Lichtsturing.infoLichtsturing begrijpelijk gemaakt
Menu

Wat betekent GACS voor mijn gebouw?

Wat betekent de plicht voor een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) in de praktijk? Je leest of die plicht voor jouw gebouw geldt, hoe je een bestaand gebouw beoordeelt en welke rol verlichting speelt. Ook lees je hoe de aparte eis voor automatische lichtregeling vanaf 2028 daarvan verschilt.

Wat geldt wanneer?

Twee verschillende eisen, elk met een eigen datum. Kies een jaar voor de details.

  • GACS
  • Automatische lichtregeling

1 januari 2026 en 29 mei 2026 GACS bij meer dan 290 kW, met een minimumniveauGeldt nu Wettelijke eis
Voor welke gebouwen?
Gebouwen zonder woningen (utiliteitsgebouwen), bestaand en nieuw, met een verwarming of een airconditioning van meer dan 290 kW. Verwarming en airconditioning beoordeel je apart.
Wat betekent het globaal?
Sinds 1 januari 2026 moet het gebouw de functies van een GACS hebben; bestaande systemen kunnen die samen leveren. Sinds 29 mei 2026 geldt een minimumniveau: bestaand klasse C (energieanalyse klasse B), nieuwbouw klasse B (energieanalyse klasse A). Ook moet het GACS sindsdien de binnenluchtkwaliteit monitoren.
Wat betekent het voor verlichting?
Verlichting is een van de functies waarop het GACS-niveau wordt beoordeeld. Een eigen eis voor automatische lichtregeling (zones en bezettingsdetectie) komt pas in 2028.
Wat betekent dit níét?
Niet dat je één groot centraal gebouwbeheersysteem of lichtmanagementsysteem moet kopen. De wet vraagt functies, geen product of merk.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

1 januari 2028 Automatische lichtregeling bij meer dan 290 kWKomt eraan Wettelijke eis
Voor welke gebouwen?
Dezelfde gebouwen: meer dan 290 kW, bestaand en nieuw.
Wat betekent het globaal?
Naast het GACS een systeem voor automatische lichtregeling, dat op passende wijze per zone is ingedeeld en bezetting kan detecteren.
Wat betekent het voor verlichting?
Dit gaat over de lichtregeling zelf: zones en bezettingsdetectie. Hoe die precies moeten worden ingericht, staat op dit moment niet in de regelgeving.
Wat betekent dit níét?
Niet dat ieder armatuur een sensor krijgt, of dat daglichtregeling verplicht wordt: dat staat niet in deze eis.

Meer over Automatische lichtregeling

1 januari 2030 GACS en automatische lichtregeling bij meer dan 70 kWKomt eraan Wettelijke eis
Voor welke gebouwen?
Ook utiliteitsgebouwen met een kleinere installatie: een verwarming of airconditioning van meer dan 70 kW, bestaand en nieuw.
Wat betekent het globaal?
GACS én automatische lichtregeling gelden dan al bij meer dan 70 kW.
Wat betekent het voor verlichting?
Veel meer gebouwen krijgen te maken met zones en bezettingsdetectie, en met verlichting als onderdeel van het GACS.
Wat betekent dit níét?
Niet dat gebouwen met minder vermogen niets hoeven: andere regels, zoals de energiebesparingsplicht en eisen aan nieuwe ingebouwde verlichting, kunnen wel gelden.

Meer over Automatische lichtregeling

Inhoud juridisch gecontroleerd op 7 oktober 2026. ‘Geldt nu’ en ‘Komt eraan’ gaan uit van die datum. Gebaseerd op het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) en de Omgevingsregeling.

Op deze pagina

In het kort

De kerngetallen

Vier gegevens die bepalen of en wanneer de eisen voor jouw gebouw gelden.

  • Meer dan 290 kWGACS: geldt nu · automatische lichtregeling: vanaf 1 januari 2028Verwarming en airconditioning apart beoordelen, niet bij elkaar optellen.Wettelijke eis
  • Meer dan 70 kWGACS én automatische lichtregeling vanaf 1 januari 2030Dan vallen ook gebouwen met een kleinere installatie eronder.Wettelijke eis
  • Geen woningenAlleen gebouwen zonder woningenZit er een woning in het gebouw, dan gelden deze twee eisen niet.Wettelijke eis
  • Klasse C · BMinimumniveau GACS: bestaand C, nieuwbouw BEen niveau per functie, geen product of puntentelling. De energieanalyse (functie 7.4 in de norm) moet één klasse hoger.Aangewezen norm

Geldt dit voor mijn gebouw?

Vier vragen

Beantwoord vier vragen. Je ziet welke eisen mogelijk gelden, en welk gegeven nog ontbreekt als je iets niet weet.

Alle mogelijke uitkomsten. Open er een om te zien wanneer die past, waarom, en waar je op let.

Op basis van deze gegevens valt het gebouw mogelijk onder

GACS: geldt nu al Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW · Je vraag: Wat geldt nu?

Sinds 1 januari 2026 moet een gebouw zonder woningen met meer dan 290 kW een GACS hebben. Sinds 29 mei 2026 geldt daarbij een minimumniveau.

Waar je op let

  • Het gaat om functies: het energieverbruik volgen en analyseren, energieverlies opsporen, communiceren met andere installaties en de binnenluchtkwaliteit monitoren.
  • Breng eerst in kaart wat er al is: bestaande systemen kunnen de functies samen leveren. Een nieuw centraal systeem is niet vanzelf nodig.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

Minimumniveau bestaand gebouw: klasse C Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW of Weet ik niet · Situatie: Bestaand gebouw · Je vraag: Wat geldt nu?

Als het gebouw een GACS moet hebben, moeten de functies uit de norm minimaal klasse C halen. Voor de energieanalyse (functie 7.4) is dat minimaal klasse B.

Waar je op let

  • De eigenaar van het gebouw is aan zet.
  • Er zijn uitzonderingen voor bestaande zonwering die niet automatisch werkt en voor ventilatie zonder kleppen per ruimte.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

Minimumniveau nieuwbouw: klasse B Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW of Weet ik niet · Situatie: Nieuwbouw · Je vraag: Wat geldt nu?

Als het gebouw een GACS moet hebben, moeten de functies uit de norm bij nieuwbouw minimaal klasse B halen. Voor de energieanalyse is dat minimaal klasse A.

Waar je op let

  • Bepalend is wanneer de vergunningaanvraag of melding is ingediend: vóór 29 mei 2026 geldt deze minimumklasse voor dat project nog niet.
  • Na oplevering gelden ook de regels voor bestaande gebouwen.

Wat je nog moet weten

  • De datum waarop de vergunningaanvraag of melding is ingediend.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

Minimumniveau bij verbouwing: hangt af van de soort verbouwing Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW of Weet ik niet · Situatie: Renovatie of verbouwing · Je vraag: Wat geldt nu?

Is het een ingrijpende renovatie volgens de wet? Daarvan is sprake als meer dan een kwart van de hele gebouwschil (de buitenkant van het gebouw) wordt gerenoveerd. Dan geldt voor het GACS het nieuwbouwniveau: klasse B, energieanalyse klasse A. Bij andere verbouwingen blijft in ieder geval het niveau voor bestaande gebouwen gelden: klasse C, energieanalyse klasse B.

Wat je nog moet weten

  • Of jouw verbouwing een ingrijpende renovatie is. Dat moet per project worden vastgesteld.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

Verlichting nu: onderdeel van het GACS Aangewezen norm

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW · Je vraag: Wat betekent dit voor verlichting?

Verlichting is een van de functies waarop het GACS-niveau wordt beoordeeld. Volgens de toelichting bij de regeling haalt handmatig aan- en uitschakelen met een centraal uitschakelsignaal (veegschakeling) in een bestaand gebouw klasse C. Automatische aanwezigheidsdetectie is een hogere klasse en voldoet ook.

Waar je op let

  • Een veegschakeling detecteert zelf geen bezetting. Kijk dus ook naar de eis van 2028.

Wat je nog moet weten

  • Bij nieuwbouw: wat klasse B voor de verlichting vraagt. Dat staat in de norm.
Automatische lichtregeling vanaf 1 januari 2028 Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW · Je vraag: Wat komt eraan? of Wat betekent dit voor verlichting?

Het gebouw moet dan ook een systeem voor automatische lichtregeling hebben. Dat systeem moet op passende wijze per zone ingedeeld zijn en bezetting kunnen detecteren.

Waar je op let

  • Geldt voor bestaande gebouwen en nieuwbouw.
  • Geen sensor per armatuur en geen daglichtregeling: die volgen niet uit deze eis.
  • Hoe de zones en de detectie precies moeten worden ingericht, staat op dit moment niet in de regelgeving.

Meer over Automatische lichtregeling

GACS en automatische lichtregeling vanaf 1 januari 2030 Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 70 kW, tot en met 290 kW · Je vraag: Wat komt eraan? of Wat betekent dit voor verlichting?

Vanaf die datum gelden beide eisen al bij meer dan 70 kW. Op basis van je antwoorden valt het gebouw er dan mogelijk onder.

Waar je op let

  • Het minimumniveau van het GACS hangt af van de situatie: klasse C voor bestaande gebouwen, klasse B voor nieuwbouw en ingrijpende renovatie.
  • De lichtregeling: per zone ingedeeld en in staat bezetting te detecteren.

Meer over Automatische lichtregeling

Valt waarschijnlijk buiten

Nu nog geen GACS-plicht op basis van het vermogen Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 70 kW, tot en met 290 kW · Je vraag: Wat geldt nu?

De grens ligt nu op meer dan 290 kW. Vanaf 1 januari 2030 wordt dat meer dan 70 kW.

Meer over Gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS)

Geen GACS- of lichtregelingsplicht op basis van het vermogen Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: 70 kW of minder

Bij 70 kW of minder geldt geen van beide eisen, ook niet vanaf 1 januari 2030. Dat is de stand van de regelgeving op 7 oktober 2026.

Gebouwen met woningen vallen buiten deze twee eisen Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Nee, er zitten ook woningen in

De GACS-plicht en de eis voor automatische lichtregeling gelden alleen voor gebouwen zonder woningen. Een gebouw waarin ook woningen zitten, valt erbuiten.

Waar je op let

  • IPLO meldt dat het ministerie kijkt naar een mogelijke wijziging van deze uitzondering.

Nog nodig om het zeker te weten

Zitten er woningen in het gebouw? Praktische uitleg

Past bij: Gebouw: Weet ik niet

Alleen gebouwen zonder woningen vallen onder deze eisen, en alleen als ze bestemd zijn om voor mensen te worden verwarmd of gekoeld. Bij een opslagloods of technische ruimte waar zelden iemand komt, is dat volgens de overheid vaak niet zo.

Het vermogen van de verwarming en van de airconditioning Praktische uitleg

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Weet ik niet

Daarmee bepaal je of en vanaf wanneer de eisen gelden: meer dan 290 kW (GACS nu, lichtregeling vanaf 1 januari 2028) of meer dan 70 kW (beide vanaf 1 januari 2030).

Waar je op let

  • Kijk naar het nominale vermogen; dat staat meestal op het typeplaatje of in de installatiegegevens.
  • Verwarming en airconditioning tel je niet bij elkaar op. Hoe je meerdere toestellen optelt, legt IPLO uit met voorbeelden.
Bestaand, nieuw of verbouwd? Wettelijke eis

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Vermogen: Meer dan 290 kW of Meer dan 70 kW, tot en met 290 kW of Weet ik niet · Situatie: Weet ik niet

Dat bepaalt het minimumniveau van het GACS: klasse C voor bestaande gebouwen, klasse B voor nieuwbouw en ingrijpende renovatie.

Ook goed om te weten

Andere regels voor verlichting Praktische uitleg

Past bij: Gebouw: Ja, er zitten geen woningen in of Weet ik niet · Je vraag: Wat betekent dit voor verlichting?

Los van het vermogen kunnen ook andere regels gelden, zoals eisen aan nieuwe of vernieuwde ingebouwde verlichting en de energiebesparingsplicht. De normenwijzer zet ze op een rij.

Meer over Normenwijzer

Dit is een oriëntatie, geen juridische toets. De uitkomst is gebaseerd op je eigen antwoorden en op de regelgeving zoals die op 7 oktober 2026 is gecontroleerd. Of en hoe een eis voor jouw gebouw geldt, hangt af van de precieze situatie. Laat dat bij twijfel apart beoordelen.

Zo bepaal je het vermogen

Praktische uitleg

Zo bepaal je het vermogen, volgens RVO en IPLO:

  • Tel het nominale vermogen op van alle installaties die ruimten verwarmen waar mensen verblijven. Doe hetzelfde apart voor de koeling (airconditioning). Verwarming en airconditioning tel je niet bij elkaar op.
  • Ruimten waar mensen niet of alleen af en toe komen, tellen niet mee. Dat geldt ook voor ruimten die kouder dan 15 graden blijven of alleen vorstvrij worden gehouden.
  • Installaties die samen in een vaste volgorde worden geregeld (cascade), tellen als één installatie. Aparte installaties van verschillende eigenaren tel je niet bij elkaar op.
  • Het nominale vermogen staat meestal op het typeplaatje of in de installatiegegevens.

Wat is wet, en wat is uitleg?

Bij ieder stuk tekst staat een label. Zo zie je meteen wat de wet vraagt, wat uit een norm komt en wat onze uitleg of een voorbeeld is.

De labels op deze pagina
Wettelijke eis
Staat in de wet- of regelgeving die van toepassing is, zoals het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) of de Omgevingsregeling.
Aangewezen norm
Een norm of normdeel waar de regelgeving zelf naar verwijst, zoals de klassen uit NEN-EN-ISO 52120-1.
Norm
Een technische norm. Niet iedere passage is automatisch een wettelijke verplichting.
Praktische uitleg
Onze vertaling van de regels naar de praktijk. Geen wettekst.
Voorbeeld
Een illustratie. Zelf geen wettelijke eis.

Wat betekent ‘een GACS hebben’?

Wettelijke eis

Een gebouwautomatiserings- en controlesysteem (GACS) is volgens het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) het geheel van producten, software en technische diensten voor de installaties van een gebouw. Het helpt die installaties automatisch te regelen en maakt het handmatige beheer makkelijker.

Praktische uitleg

‘Een GACS hebben’ betekent dus niet dat je een nieuw systeem of een kast met het opschrift GACS moet kopen. Het gebouw moet bepaalde functies hebben, zoals het energieverbruik meten en analyseren, energieverlies signaleren, met andere installaties communiceren en bijsturen. Volgens RVO mag dat één pakket van één leverancier zijn, of een combinatie van onderdelen van verschillende merken die samen de vereiste functies hebben.

Praktische uitleg

In een bestaand gebouw zitten die functies vaak al voor een deel in systemen die er zijn, zoals:

  • een gebouwbeheersysteem (GBS) en de regeltechniek van verwarming, koeling en ventilatie;
  • energiemeters en een energiemanagementsysteem (EMS) of energieregistratie- en bewakingssysteem (EBS);
  • sensoren, bijvoorbeeld voor temperatuur, luchtkwaliteit of aanwezigheid;
  • zonwering en lichtregeling;
  • koppelingen tussen die systemen.

Praktische uitleg

Samen kunnen zulke systemen de GACS-functies leveren. Of dat zo is, blijkt pas uit een toets van wat ze samen kunnen. Volgens IPLO gaat de plicht over het aanwezig zijn van de functies, niet over hoe ze in de praktijk worden gebruikt.

Wat een GACS omvat

Het gebouw

  • Klimaatverwarmingkoelingventilatie
  • Verlichtingschakelen en dimmenaanwezigheid
  • Overige installatieszonweringwarm water

GACS

volgt, analyseert en regelt deze installaties, en laat de beheerder zien waar energie verloren gaat

  1. meten
  2. analyseren
  3. signaleren
  4. bijsturen
  1. meten Het GACS verzamelt gegevens van de installaties: verbruik, toestand, temperatuur, bezetting.
  2. analyseren Het vergelijkt die gegevens in de tijd en herkent waar energie verloren gaat.
  3. signaleren Het laat de beheerder weten wat beter kan; de beheerder beslist, of het systeem grijpt in waar dat zo is ingesteld.
  4. bijsturen Het stuurt de installaties bij: verwarming, koeling, ventilatie, en ook verlichting en zonwering.

Eigen schematische weergave, geen afbeelding uit de wet of de norm. Welke functies precies meetellen, volgt uit de regeling en de norm.

Wettelijke eis

Wat een GACS volgens de wet moet kunnen:

  • Het energieverbruik permanent volgen, bijhouden en analyseren, en bijsturen mogelijk maken.
  • De energie-efficiëntie toetsen, rendementsverliezen opsporen en de beheerder laten weten wat beter kan.
  • Communiceren met andere installaties en apparaten in het gebouw, ook als die van een andere fabrikant zijn of een andere techniek gebruiken (interoperabel).
  • De binnenluchtkwaliteit monitoren (sinds 29 mei 2026).

Dit moet je onthouden

  • ‘Een GACS hebben’ betekent: het gebouw heeft bepaalde functies. Dat kan één pakket zijn of een combinatie van bestaande en nieuwe onderdelen.
  • Een gebouwbeheersysteem (GBS) is niet automatisch een GACS.
GACS, GBS en EMS: het verschil, en de binnenluchtkwaliteit

Praktische uitleg

GACS en GBS zijn niet hetzelfde. Een gebouwbeheersysteem (GBS) stuurt vooral de klimaatinstallaties aan. GACS is de wettelijke term voor het geheel van functies dat het gebouw moet hebben. Volgens RVO voldoet een GBS op zichzelf waarschijnlijk niet aan de GACS-eisen. Ook de kans dat een GBS samen met een energiemanagementsysteem (EMS) alles dekt, is volgens RVO klein. Vaak ontbreken de analyse van het energieverbruik en de communicatie met systemen van andere fabrikanten. Een energieregistratie- en bewakingssysteem (EBS) dekt maar een beperkt deel. Als onderdeel van een GACS kunnen ze wel meetellen.

Wettelijke eis

De Europese richtlijn spreekt van binnenmilieukwaliteit, het Besluit bouwwerken leefomgeving van binnenluchtkwaliteit. Voor gebouwen in Nederland geldt de Nederlandse tekst.

Bestaand gebouw: zo pak je het aan

Bestaand gebouw: van vraag tot rapport

Zo loop je de GACS-plicht voor een bestaand gebouw stap voor stap door.

  1. Valt het gebouw onder de GACS-plicht?

    Dat is zo bij een gebouw zonder woningen dat voor mensen wordt verwarmd of gekoeld, met een verwarming of airconditioning van meer dan 290 kW. Vanaf 1 januari 2030 geldt dat al bij meer dan 70 kW.

    Nee: dan geldt de GACS-plicht nu niet. Kijk wel vooruit: vanaf 1 januari 2030 ligt de grens lager.

    Ja

  2. Breng in kaart wat er al is

    Welke automatisering, regelingen, metingen en koppelingen heeft het gebouw?

    • gebouwbeheersysteem (GBS)
    • regeltechniek
    • energiemeters
    • energiemanagement (EMS)
    • sensoren
    • lichtregeling
    • zonwering
    • koppelingen

    Lichtsturing

    • aanwezigheidsdetectie
    • daglichtregeling
    • eventuele koppeling of gegevensuitwisseling met andere systemen

    Speelt mee in de GACS-beoordeling.

    Aparte wettelijke eis: automatische lichtregeling bij meer dan 290 kW vanaf 1 januari 2028, bij meer dan 70 kW vanaf 1 januari 2030.

  3. Toets de aanwezige functies

    Hebben de systemen samen de vereiste functies? Toets dat bijvoorbeeld met de checklist van RVO of met de methode uit NEN-EN-ISO 52120-1. Een gelijkwaardige aanpak mag ook. Iemand met voldoende technische kennis of een externe specialist kan de toets doen.

  4. Voldoet het?

    Ja

    1. Leg het vast in een rapport

      Wat er is, welke functies het levert en hoe je dat hebt beoordeeld.

    Nee

    1. Bepaal wat ontbreekt

      Welke functies of koppelingen missen er?

    2. Voer de verbeteringen uit

      Leg ze vast in een verbeterplan. Houd rekening met de uitzonderingen in de regeling. Volgens RVO moeten maatregelen technisch en financieel haalbaar zijn.

    3. Toets opnieuw

      En leg de uitkomst vast in een rapport.

  5. Bij een controle

    De gemeente of de omgevingsdienst kan het rapport met je bespreken en vragen om de werking te laten zien.

Eigen schema op basis van de uitleg van RVO en IPLO; geen officieel stroomschema.

Praktische uitleg

Volgens RVO kan iemand met voldoende technische kennis of een externe specialist de toets doen, bijvoorbeeld met de checklist technische eisen GACS van RVO. Die checklist is een verkorte toets: hij laat zien of het systeem waarschijnlijk voldoet. Een volledige toets vraagt een uitgebreidere analyse. De uitkomst leg je vast in een rapport. De regels schrijven geen certificaat en geen erkende keurmeester voor.

Voorbeeld

Voorbeeld: een bestaand kantoor heeft een gebouwbeheersysteem voor verwarming en koeling, energiemeters en een aparte DALI-lichtregeling met aanwezigheidsdetectie. De eigenaar hoeft niet automatisch alles te vervangen door één nieuw centraal systeem. Eerst beoordeel je welke vereiste functies deze systemen samen al uitvoeren, hoe ze samenwerken en wat ontbreekt. Bij een combinatie van gebouwbeheer en energiemanagement ontbreken volgens RVO vaak de analyse van het energieverbruik en de communicatie met systemen van andere fabrikanten. Die kun je gericht aanvullen.

Dit moet je onthouden

  • Eerst in kaart brengen wat er is, dan toetsen, dan aanvullen wat ontbreekt.
  • Leg de uitkomst vast in een rapport; voldoet het nog niet, maak dan een verbeterplan.
Wat de RVO-checklist per installatie bekijkt

Aangewezen norm

De RVO-checklist (versie januari 2024) is nog geschreven onder het Bouwbesluit, de voorganger van het Bbl. Hij volgt de functielijst uit de norm en geeft per functie aan welke regelwijze wel en niet is toegestaan:

  • 1 Verwarming
  • 2 Warm tapwater
  • 3 Koeling
  • 4 Ventilatie
  • 5 Verlichting: aanwezigheid (5.1) en daglicht (5.2)
  • 6 Zonwering
  • 7 Technisch gebouwbeheer, zoals het instellen van temperaturen en tijden, storingsmelding en de energieanalyse: de rapportage van energieverbruik en binnenklimaat (7.4)

Wat laat je zien bij een controle?

Praktische uitleg

Toezicht ligt bij de gemeente of de omgevingsdienst. Volgens RVO en IPLO hoort bij een controle het volgende:

  • Iemand die het systeem kent, zoals de gebouwbeheerder of de installateur, die toelichting geeft en de werking laat zien.
  • Welke installaties en systemen er zijn, en welke daarvan zijn aangesloten.
  • Hoe het systeem het energieverbruik meet en registreert, afwijkingen en storingen signaleert, trends laat zien, met andere systemen communiceert en bijstuurt.
  • Het rapport van je eigen toets: wat je hebt beoordeeld, hoe, en met welke uitkomst.
  • Voldoet het nog niet volledig: je verbeterplan.

Praktische uitleg

Voldoet het (nog) niet? Dan legt de toezichthouder vast wat op orde is en wat nog moet. Je maakt daarover afspraken, bijvoorbeeld in een plan van aanpak met een termijn. Bij een hercontrole kijkt de toezichthouder alleen naar die afspraken. Kom je ze niet na? Dan kan de gemeente handhaven, bijvoorbeeld met een last onder dwangsom. Je moet dan een geldbedrag betalen als je de overtreding niet op tijd oplost.

Wat betekenen die GACS-klassen eigenlijk?

Aangewezen norm

De klassen A, B, C en D komen uit de norm NEN-EN-ISO 52120-1. De norm beschrijft per functie, zoals de regeling van de verwarming of van de verlichting, hoe ver de automatisering gaat. RVO vat de klassen samen als: A zeer efficiënte regeling, B verbeterde standaardregeling, C standaard en D inefficiënte regeling. De Omgevingsregeling wijst de norm aan en legt per functie een minimum vast.

Welk minimum de regeling vraagt
DinefficiëntCstandaardBverbeterdAzeer efficiënt

Bestaand gebouw

  • Alle functies uit de functielijst van de norm: minimaal klasse C
  • Energieanalyse (functie 7.4): minimaal klasse B

Nieuwbouw en ingrijpende renovatie

  • Alle functies uit de functielijst van de norm: minimaal klasse B
  • Energieanalyse (functie 7.4): minimaal klasse A

Klassenamen volgens de uitleg van RVO. Minimumklassen: Omgevingsregeling artikel 5.32d en 5.32e, sinds 29 mei 2026. Per functie staat de minimumklasse er ook in tekst bij. In de balk zijn het minimum en alles daarboven groen gemarkeerd.

Praktische uitleg

Een klasse is dus:

  • Geen puntensysteem — je telt geen punten bij elkaar op; per functie geldt een minimum.
  • Geen merk of productnaam — een ‘klasse-B-GACS’ koop je niet uit een catalogus.
  • Geen certificaat van één los apparaat — je beoordeelt wat het geheel van installaties en regelingen kan.
  • Een niveau per functie — de energieanalyse (functie 7.4) moet bijvoorbeeld een klasse hoger halen dan de rest.

Dit moet je onthouden

  • Een klasse is een niveau per functie, geen product, certificaat of puntentelling.
  • Bestaand gebouw: minimaal klasse C, en voor de energieanalyse (functie 7.4) klasse B. De norm is een methode om dat aan te tonen; volgens RVO mag een gelijkwaardige aanpak ook.
Uitzonderingen en verschillen tussen bronnen

Wettelijke eis

Uitzonderingen voor bestaande gebouwen:

  • Bestaande zonwering die niet automatisch bedienbaar is: voor die functie volstaat klasse D.
  • Geen luchtkleppen per ruimte: tijdsturing op de centrale ventilatie-unit mag.
  • Een functie die vanwege veiligheid of gezondheid continu beschikbaar moet zijn, hoeft klasse C niet te halen.
  • Voor nieuwbouw en ingrijpende renovatie noemt de regeling geen uitzonderingen.

Wettelijke eis

Let op een verschil in uitleg: RVO noemt op zijn website voor klasse B (bestaand) en klasse A (nieuwbouw) alle functies uit ‘hoofdstuk 7’, het technisch gebouwbeheer. De wettekst noemt alleen functie 7.4, de energieanalyse. Ook de RVO-checklist noemt alleen die functie: de rapportage van energieverbruik en binnenklimaat. Bij een verschil is de wettekst leidend.

Wettelijke eis

Waar komt de ruimte voor een andere aanpak vandaan? De Omgevingsregeling noemt de klassen als minimum (artikel 5.32d), met een paar uitzonderingen. Dat een gelijkwaardige aanpak mag, staat in de uitleg van RVO. Daar staat ook dat maatregelen technisch en financieel haalbaar moeten zijn. De Europese richtlijn spreekt van ‘voor zover dat technisch en economisch haalbaar is’; die woorden staan niet in de Nederlandse wettekst. Twijfel je? Leg je situatie dan voor aan het bevoegd gezag.

Aangewezen norm

De Omgevingsregeling wijst de editie 2022 van NEN-EN-ISO 52120-1 aan. NEN, het Nederlandse normalisatie-instituut, heeft die inmiddels vervangen door een versie met correctieblad (een lijst met correcties). De norm is auteursrechtelijk beschermd; wat iedere klasse per functie precies inhoudt, staat alleen in de norm.

Welke rol speelt verlichting?

Praktische uitleg

Verlichting speelt op twee manieren mee:

  • Nu al, binnen het GACS — verlichting is een van de functies waarop het automatiseringsniveau van een GACS wordt beoordeeld.
  • Vanaf 1 januari 2028, als eigen eis — automatische lichtregeling die per zone is ingedeeld en bezetting kan detecteren.

Aangewezen norm

In de GACS-beoordeling is verlichting een van de onderdelen. De checklist van RVO kijkt naar twee lichtfuncties:

  • Aanwezigheid (functie 5.1): alleen handmatig aan- en uitschakelen is niet genoeg. Handmatig schakelen met een centraal uitschakelsignaal (veegschakeling) is wel genoeg, net als aanwezigheidsdetectie.
  • Daglicht (functie 5.2): volgens de checklist zijn alle vormen toegestaan, ook handmatig. Automatisch schakelen of dimmen op daglicht is dus geen minimumeis voor een bestaand gebouw.

Aangewezen norm

De manier waarop de verlichting wordt geregeld, is dus een van de functies die in de beoordeling worden bekeken. Aanwezigheidsdetectie en automatische daglichtregeling gaan verder dan het minimum en kunnen zo bijdragen aan een hoger automatiseringsniveau van de verlichtingsfuncties. Het GACS beoordeel je per functie: een goede lichtregeling maakt andere functies niet goed.

Praktische uitleg

Aanpassen kan wel nodig zijn:

  • Nu, voor het GACS: als de verlichting alleen handmatig aan en uit gaat, zonder centraal uitschakelsignaal of aanwezigheidsdetectie. Volgens RVO mag je ook op een gelijkwaardige manier laten zien dat het doel wordt bereikt, en moeten maatregelen technisch en financieel haalbaar zijn.
  • Voor de aparte eis: vanaf 1 januari 2028 (meer dan 290 kW) en 1 januari 2030 (meer dan 70 kW) moet er een automatische lichtregeling zijn die per zone is ingedeeld en bezetting kan detecteren. Een veegschakeling alleen detecteert geen bezetting. RVO en de wettekst noemen bij deze eis geen uitzondering voor technische of financiële haalbaarheid.

Dit moet je onthouden

  • In de GACS-beoordeling is verlichting een van de functies. Voor een bestaand gebouw is een veegschakeling het minimum; aanwezigheidsdetectie en automatische daglichtregeling gaan verder.
  • Automatische lichtregeling is een aparte eis: per zone en met bezettingsdetectie, vanaf 1 januari 2028 (meer dan 290 kW) en 1 januari 2030 (meer dan 70 kW).
Meer over verlichting: wat de wet niet voorschrijft, koppelen en ontwerpen

Praktische uitleg

De wet schrijft geen technische opbouw voor: geen protocol, geen merk, geen centraal lichtmanagementsysteem en geen sensor per armatuur. Een regeling per ruimte, een centraal systeem of een combinatie daarvan: het kan allemaal. Of een ontwerp voldoet, beoordeel je per project op de gevraagde functies.

Aangewezen norm

Volgens de toelichting bij de Omgevingsregeling haalt verlichting in een bestaand gebouw klasse C met handmatig aan- en uitschakelen plus een centraal uitschakelsignaal (‘sweep’, vaak veegschakeling genoemd). Automatische detectie is een hogere klasse en voldoet dus ook. Die toelichting gaat alleen over de functie voor bezetting (functie 5.1); wat de norm verder per functie en per klasse vraagt, staat in de norm zelf.

Praktische uitleg

Wat een lichtregelsysteem aan een GACS kan bijdragen:

  • Gegevens — bijvoorbeeld bezetting, schakeltoestand, storingen of energieverbruik, voor zover het systeem die heeft.
  • Regelmogelijkheden — zones die automatisch schakelen of dimmen, en die het GACS kan uitlezen of aansturen.
  • Samenwerking met andere installaties — alleen als die koppeling is afgesproken, ingericht en getest. Beschikbare gegevens zijn niet vanzelf bruikbaar.

Wettelijke eis

Wat er niet in deze eis staat:

  • Geen sensor per armatuur: de eis gaat over zones.
  • Geen daglichtregeling: die noemt deze eis niet.
  • Geen protocol, merk of systeemsoort.
  • Nog geen technische uitwerking: volgens de toelichting komt die in de Omgevingsregeling, maar op 7 oktober 2026 staat daar nog niets over.

Voorbeeld

Voorbeeld: op een kantoorverdieping kun je de kantoortuin verdelen in zones per groep werkplekken, en iedere vergaderruimte en gang een eigen zone geven, met aanwezigheidsdetectie per zone. Of zo'n indeling ‘passend’ is, staat niet in de wet; dat beoordeel je per gebouw.

Praktische uitleg

Zo vertaal je de eis naar een ontwerp:

  1. Deel het gebouw in zones die logisch samen schakelen: per ruimte, per gangdeel of per groep werkplekken.
  2. Bepaal per zone hoe bezetting wordt gedetecteerd en wat het licht dan doet, ook na vertrek.
  3. Kies daarna pas de opbouw: lokaal per ruimte, centraal of gekoppeld met het GACS.
  4. Leg vast hoe je aantoont dat het werkt, bijvoorbeeld met een functionele omschrijving, een test per zone en een opleverrapport.

GACS en automatische lichtregeling: twee verschillende eisen

De twee eisen naast elkaar

GACSgebouwautomatisering en -controleWettelijke eis

Geldt dit voor mij?
Gebouw zonder woningen met verwarming of airconditioning van meer dan 290 kW; vanaf 1 januari 2030 meer dan 70 kW. Bestaand en nieuw.
Vanaf wanneer?
Nu al: sinds 1 januari 2026. Een minimumniveau sinds 29 mei 2026.
Wat moet minimaal kunnen?
Energieverbruik volgen en analyseren, energieverlies opsporen en de beheerder informeren, communiceren met andere installaties en de binnenluchtkwaliteit monitoren. Met een minimumklasse uit NEN-EN-ISO 52120-1.
Wat betekent dit níét?
Niet: één groot centraal gebouwbeheersysteem kopen, of een bepaald merk of protocol. De wet vraagt functies.

Automatische lichtregelingeen eigen, aparte eisWettelijke eis

Geldt dit voor mij?
Dezelfde gebouwen en dezelfde vermogensgrenzen. Bestaand en nieuw.
Vanaf wanneer?
Vanaf 1 januari 2028 (meer dan 290 kW) en 1 januari 2030 (meer dan 70 kW).
Wat moet minimaal kunnen?
Op passende wijze per zone ingedeeld zijn, en bezetting kunnen detecteren.
Wat betekent dit níét?
Niet: een sensor in ieder armatuur, verplichte daglichtregeling of een bepaald protocol. Die volgen niet uit deze eis.

Dat is niet hetzelfde. Een lichtregelsysteem kan deel uitmaken van het GACS. Toch zijn GACS en automatische lichtregeling juridisch niet één en dezelfde eis: ze hebben elk een eigen artikel, een eigen datum en een eigen inhoud.

Waar de twee eisen elkaar raken

Wat alleen bij het GACS hoort, wat alleen de eis voor automatische lichtregeling vraagt, en daartussen de verlichting, die bij allebei een rol speelt.

Alleen GACS

  • Verwarming, koeling en ventilatie volgen, analyseren en bijsturen.
  • Energieanalyse (functie 7.4) op een hoger niveau dan de rest.
  • Zonwering, warm water en andere installaties.
  • Communiceren met andere installaties; de binnenluchtkwaliteit monitoren.

Verlichting: in beide

  • In het GACS telt de verlichtingsfunctie nu al mee voor de klasse.
  • Vanaf 1 januari 2028 vraagt de eigen eis zones en bezettingsdetectie.
  • Eén lichtregelsysteem kan aan beide bijdragen, maar voldoet daarmee niet vanzelf aan beide.

Alleen automatische lichtregeling

  • Op passende wijze per zone ingedeeld.
  • Kan bezetting detecteren.
  • Een eigen artikel met een eigen datum in het Besluit bouwwerken leefomgeving.

Eigen schematische weergave. Welke functies precies meetellen voor het GACS, volgt uit de regeling en de norm.

Praktische uitleg

De toelichting van de wetgever noemt automatische lichtregeling een onderdeel van gebouwautomatisering. In de wettekst is het toch een aparte eis, met een eigen artikel, een eigen ingangsdatum en een eigen inhoud. Wie aan de ene eis voldoet, voldoet dus niet vanzelf aan de andere.

Dit moet je onthouden

  • GACS en automatische lichtregeling zijn twee aparte eisen, elk met een eigen artikel en een eigen ingangsdatum. Wie aan de ene voldoet, voldoet niet vanzelf aan de andere.
Europese richtlijn en Nederlandse ingangsdatums

Wettelijke eis

De eis komt uit de Europese richtlijn voor de energieprestatie van gebouwen (EPBD, richtlijn 2024/1275, artikel 13 lid 12). Die richtlijn vraagt automatische lichtregeling ‘voor zover dat technisch en economisch haalbaar is’, uiterlijk eind 2027 (meer dan 290 kW) en eind 2029 (meer dan 70 kW). Nederland heeft de eis opgenomen in het Besluit bouwwerken leefomgeving, met ingang van 1 januari 2028 en 1 januari 2030. De zin over technische en economische haalbaarheid staat daar niet in. Sommige overheidspagina's noemen een andere datum, zoals 1 december 2027. De wettekst is leidend.

Bestaand gebouw, nieuwbouw of verbouwing

Wettelijke eis

Wat geldt voor het GACS, per situatie:

SituatieWat geldtLet op
Bestaand gebouwGACS bij meer dan 290 kW (vanaf 1 januari 2030: meer dan 70 kW). Minimaal klasse C; voor de energieanalyse klasse B.De eigenaar is aan zet. Er zijn uitzonderingen voor bestaande zonwering en voor ventilatie zonder kleppen per ruimte.
NieuwbouwDezelfde vermogensgrenzen en datums. Minimaal klasse B; voor de energieanalyse klasse A.Bepalend is wanneer de vergunningaanvraag of melding is ingediend. Na oplevering gelden ook de regels voor bestaande gebouwen.
Ingrijpende renovatieVoor het GACS het nieuwbouwniveau: minimaal klasse B; voor de energieanalyse klasse A.Een begrip uit de wet: meer dan een kwart (25%) van de hele gebouwschil (de buitenkant van het gebouw) wordt gerenoveerd.
Andere verbouwingNiet automatisch het nieuwbouwniveau. De eisen voor bestaande gebouwen blijven gelden.Welke regels voor de verbouwing zelf gelden, moet per project worden beoordeeld.
Ingrijpende renovatie en overgangsrecht

Wettelijke eis

Bij een ingrijpende renovatie geldt voor het GACS het nieuwbouwniveau (Besluit bouwwerken leefomgeving artikel 5.21g; Omgevingsregeling artikel 5.32e). De toelichting van de wetgever noemt daarbij ook de automatische lichtregeling, maar de wettekst verwijst alleen naar het GACS-artikel. Voor de lichtregeling maakt dat inhoudelijk niets uit: die eis is voor bestaande gebouwen en nieuwbouw gelijk.

Wettelijke eis

Overgangsrecht bepaalt wat geldt als de regels veranderen terwijl een project al loopt. Bij nieuwbouw telt de datum waarop de vergunningaanvraag of melding is ingediend. Dat geldt voor nieuwe eisen in het Besluit bouwwerken leefomgeving (artikel 8.3) en voor de klasse-eisen in de Omgevingsregeling (artikel 17.4). Is de aanvraag of melding vóór 29 mei 2026 ingediend, dan gelden voor dat project nog de regels van vóór die datum. IPLO heeft het over een bouwvergunning (de oude naam voor de omgevingsvergunning voor bouwen) die na die datum is ‘afgegeven’. De regelgeving zelf gaat uit van het indienen. Is niet duidelijk welk moment voor een project telt, dan moet de situatie afzonderlijk worden beoordeeld.

Veelgehoorde misverstanden

Wat je vaak hoort, en wat er echt staat

  • „Ik moet een GACS kopen.”

    Niet per se. Breng eerst in kaart wat er al is: gebouwbeheer, regeltechniek, meters, sensoren, zonwering, lichtregeling en koppelingen. Samen kunnen die de vereiste functies al (deels) leveren. Daarna vul je aan wat ontbreekt.

    Praktische uitleg

  • „GACS betekent één groot centraal gebouwbeheersysteem.”

    Niet per se. De regelgeving beschrijft functies, geen systeemsoort. Volgens RVO kan een GACS bestaan uit onderdelen van verschillende merken die samen de vereiste functies hebben. Een gebouwbeheersysteem levert daar vaak een deel van, maar is niet automatisch een GACS.

    Praktische uitleg

  • „Voor GACS heb ik een officieel certificaat nodig.”

    Nee. De regels schrijven geen certificaat of erkende keurmeester voor. Volgens RVO kan iemand met voldoende technische kennis of een externe specialist de toets doen; de uitkomst leg je vast in een rapport.

    Praktische uitleg

  • „Scoort een functie lager dan klasse C, dan moet die installatie eruit.”

    Niet automatisch. Volgens RVO is de norm een methode om te bepalen of je voldoet. Een gelijkwaardige aanpak mag ook, en maatregelen moeten technisch en financieel haalbaar zijn. Het gaat erom dat je laat zien dat het doel wordt bereikt.

    Praktische uitleg

  • „Met een goede lichtregeling is mijn GACS geregeld.”

    Nee. Verlichting is een van de functies in de beoordeling. Het GACS gaat over alle installaties, en vooral over het meten, analyseren en bijsturen van het energieverbruik. Een goede lichtregeling maakt andere functies niet goed.

    Praktische uitleg

  • „Ik moet nu in ieder gebouw overal sensoren plaatsen.”

    Niet automatisch. De eis voor automatische lichtregeling geldt vanaf 1 januari 2028, en alleen voor gebouwen zonder woningen met meer dan 290 kW (vanaf 1 januari 2030: meer dan 70 kW). Ook dan vraagt de wet alleen een systeem dat per zone is ingedeeld en bezetting kan detecteren. Hoeveel sensoren daarvoor nodig zijn, hangt af van het ontwerp.

    Wettelijke eis

  • „Ieder armatuur moet een eigen sensor krijgen.”

    Dat volgt niet uit de eis voor automatische lichtregeling. Die eis gaat over zones en het kunnen detecteren van bezetting. Een sensor per armatuur kan een bewuste ontwerpkeuze zijn, net als één sensor voor een hele ruimte.

    Wettelijke eis

  • „Daglichtregeling is volgens deze GACS-bepaling altijd verplicht.”

    Zo algemeen klopt dat niet. De eis voor automatische lichtregeling noemt alleen zones en bezettingsdetectie. In de GACS-beoordeling van een bestaand gebouw zijn volgens de RVO-checklist bovendien alle vormen van daglichtregeling toegestaan, ook handmatig. Daglichtregeling kan wel uit andere afspraken volgen, zoals een bestek of een certificering.

    Praktische uitleg

  • „Klasse B is een product dat ik kan kopen.”

    Nee. Een klasse is een niveau van automatisering per functie, volgens de norm NEN-EN-ISO 52120-1. Je beoordeelt of het geheel van installaties en regelingen dat niveau haalt; een los apparaat ‘is’ geen klasse B.

    Aangewezen norm

  • „Bij iedere verbouwing geldt het nieuwbouwniveau.”

    Nee. Alleen bij een ingrijpende renovatie geldt voor het GACS het nieuwbouwniveau. Daarvan is sprake als meer dan een kwart van de hele gebouwschil (de buitenkant van het gebouw) wordt gerenoveerd. Bij andere verbouwingen niet automatisch.

    Wettelijke eis

Bronnen en verder lezen

Officiële bronnen

De kerngegevens van deze pagina op een rij. Verandert de regelgeving, dan passen we ze hier aan.

Inhoud juridisch gecontroleerd op
7 oktober 2026
Vermogensgrens nu (verwarming of airconditioning)
290 kW
Vermogensgrens vanaf 1 januari 2030
70 kW
GACS verplicht bij meer dan 290 kW
1 januari 2026
Minimumklassen GACS en monitoring binnenluchtkwaliteit
29 mei 2026
Automatische lichtregeling bij meer dan 290 kW
1 januari 2028
GACS en automatische lichtregeling al bij meer dan 70 kW
1 januari 2030